تعریف لجستیک و مفاهیم مرتبط با آن
  1400/06/27 

لجستیک به عنوان پشتیبان فعالیت های تجاری- تولیدی، نقش حیاتی در تحقق رشد اقتصادی هر کشور ایفا می‌کند و اهمیت لجستیک کارا در رشد اقتصادی و تجارت غیرقابل انکار است. لجستیک شبکه ای از فعالیت ها و خدمات است که جابه جایی فیزیکی کالاها در داخل و خارج از مرزها را پشتیبانی می کند. بر اساس تعریف بانک جهانی، لجستیک مجموعه ای از فعالیت ها از قبیل حمل ونقل، انبارداری، یکپارچه سازی بارهای تجاری، ترخیص کالا از گمرک، سیستم های توزیع درون کشوری و نظام های پرداخت است که توسط نهادهای دولتی و بخش خصوصی صورت می پذیرد.

درواقع لجستیک به آن بخش از فرآیند زنجیره تأمین اطلاق می شود که ذخیره سازی و جریان مؤثر و کارای کالاها، خدمات و اطلاعات وابسته به آنها را از نقطه شروع تا نقطه مصرف، جهت پاسخگویی به نیاز مشتریان، برنامه ریزی، اجرا و کنترل می کند. زنجیره تأمین یکی از مفاهیمی است که در تعریف لجستیک بدان اشاره می‌شود و شامل کلیه فعالیت های مرتبط با جریان تولید کالا از مرحله تأمین مواد اولیه تا مرحله تحویل کالای نهایی به مصرف کننده است. از همین رو تأمین کنندگان مواد و قطعات، تولیدکنندگان، توزیع کنندگان و مصرف کنندگان نهایی از عناصر زنجیره تأمین محسوب می شوند.

از دیگر مفاهیم مرتبط با لجستیک می توان به مراکز لجستیکی اشاره کرد. مرکز لجستیکی عبارت است از محلی که در آن کلیه فعالیت های مرتبط با حمل ونقل، انبارداری، توزیع و سایر خدمات لجستیکی کالاها در سطوح بین المللی و ملی توسط چندین متصدی انجام می شود. به بیان دیگر، مراکز لجستیکی، مجموعه ای از امکانات و زیرساخت ها در یک محدوده مکانی مشخص هستند که در آن متصدیان مختلف به ارائه گستره ای از خدمات و فعالیت های لجستیکی می پردازند.

نقش لجستیک در توسعه تجارت و رشد اقتصادی

نقش لجستیک در توسعه تجارت و رشد اقتصادی در دنیای به هم پیوسته کنونی، تجارت جهانی توسط شبکه ای از فعالیت های لجستیکی جهانی هدایت می شود و وجود یک شبکه رقابتی از خدمات لجستیک جهانی، ستون فقرات تجارت بین الملل را تشکیل می دهد. امروزه موضوع کاهش هزینه و افزایش سرعت ارائه محصول یا خدمت به مشتری از اهمیت ویژه ای برخوردار است و کارآمدی خدمات لجستیکی نقش کلیدی در تحقق این دو امر ایفا می کند.

بنگاه ها با بهره گیری از فعالیت ها و خدمات لجستیکی کارآمد، نه تنها می توانند در گسترش بازار محصولات خود در سطح ملی به صورت موفق عمل کنند، بلکه از این توانایی نیز برخوردار هستند که توان رقابت پذیری و تجارت خود را در سطح بین المللی افزایش دهند. زیرساخت های لجستیکی کارآمد به واسطه کاهش قیمت تمام شده محصول و کاهش اختلاف قیمت میان تولیدکننده و مصرف کننده، منجر به افزایش رفاه هر دو طرف و شکوفایی اقتصادی می شود.

از طرف دیگر بهبود لجستیک در کشورهای دارای موقعیت جغرافیایی مناسب، سبب می شود که این کشورها درآمدهای فراوانی از این ناحیه به دست آورند و میزان اشتغال نیز در آنها افزایش یابد. در حال حاضر ارتقاء وضعیت کشورها در حوزه لجستیک به یکی از اهداف مهم توسعه اقتصادی تبدیل شده است.

 

زیرساخت های لجستیکی
هرگاه سخن از لجستیک در سطح ملی و بین المللی به میان می آید، ناخودآگاه تصویری از اشکال مختلف حمل ونقل کالا در ذهن شکل می گیرد. این در حالی است که حمل ونقل تنها یک جزء از بخش لجستیک را تشکیل می دهد. حوزه لجستیک از چنان گستردگی برخوردار است که مؤلفه های تشکیل دهنده آن از سطوح بنگاهی تا سطوح کلان یک کشور را شامل می شود. در یک تقسیم بندی کلی مؤلفه ها و زیرساخت های لجستیکی در دو دسته فیزیکی (عمومی و خصوصی) و غیر فیزیکی (نرم افزاری و پشتیبانی کننده) طبقه بندی می شوند.

ارکان لجستیک

یکی از دلایل جذابیت لجستیک برای واحدهای تولیدی و بازرگانی، وجود این سیستم در راستای بهینه سازی تولید است و این بهینه سازی باعث می شود که منابع در امر صادرات و واردات مورد استفاده بهینه قرار گیرد.

1. مدیریت فرایند حمل و نقل: مهم ترین رکن لجستیک است. در یک مدیریت صحیح و حرفه ای حمل ونقل با مشاوره لجستیک می بایست به چند نکته توجه نمود:

 

آ) انتخاب بهترین روش حمل ، انواع روش های حمل

حمل زمینی، دریایی، هوایی، حمل لوله و ... تشخیص بهترین و مناسب ترین روش حمل بستگی به ماهیت کالا دارد و گاهی ممکن است برای کالایی، انواع روش های حمل ونقل کاربردی باشد.

ب) محدودیت جغرافیایی

 اگر زمان فشرده است می بایست از روش های حمل هوایی استفاده نمود. کوتاه نمودن مسیر حمل، دو نتیجه به دنبال دارد که هم باعث کاهش هزینه شده و از طرفی سرعت فرایند حمل افزایش می یابد. عدم فشردگی زمان تولید هم به نوعی بر روی نوع حمل و نقل موثر است. آشنایی با روش های حملی باعث مدیریت هزینه ها نیز می شود.

ج) کارگزارها 

کارگزارها در حمل دارای نقش بسیار مهمی می باشند و می توانند باعث ارائه خدمات حمل بهتری شوند. روش انجام کار توسط کارگزاران می تواند تاثیر بسزایی بر روی فرایند ارائه خدمات داشته باشد. زیرا ما صرفاً با یک فرایند تولیدی ماشینی سرو کار نداریم و تفکرات و ابداعات و هوشمندی انسان ها می تواند باعث تغییرات زیادی شود.

سیستم های اسنادی هم در لجستیک می توانند خودشان را نشان دهند. یکی از نقاطی که می توان در آن نمود اطلاعات و سرویس را به بهترین وجه نشان دهیم، فرایند صدور اسناد است. برای طراحی بهتر ارکان لجستیک باید اطلاعات داشت. مثلاً در حال حاضر هنوز کسانی هستند که تصور می نمایند تنها راه ارتباطی ایران و چین فقط از طریق دریا امکان پذیر است در حالی که کسانی نیز هستند که با جمع آوری داده ها و اطلاعات به بررسی مسیرهای ریلی برای ایجاد این ارتباط پرداخته اند.

در قرار دادهای حمل که قسمتی از شرایط حمل در آن مشخص می گردد بازهم نقش لجستیک غیر قابل انکار نمی باشد. زمانی که واحد بازرگانی شرکت ها بدون اطلاعات و هر گونه مشاوره لجستیکی به عقد قراردادهای حمل می نمایند عواقب جبران ناپذیر را می تواند در پی داشته باشد و نقش و اهمیت لجستیک در حمل ونقل را روشنتر می نمایدبرای جلوگیری از این اتفاقات، ICC در قالب اینکوترمز به پیش بینی ریسکها پرداخته و فرمتهای قرادادی را همراه با محدودیت و حقوقی برای هر دو طرف خریدار و فروشنده تعیین نموده است. در واقع لجستیک پیش نیازی برای عقد قراردادهای حمل می باشد.

 

2. مدیریت موجودی کالا(انبارداری)

 متصدی لجستیک به بررسی انبارها پرداخته تا بداند که چه انباری با چه سیستمی داشته باشد. لجستیک براساس نوع فعالیت شما یکی از این انبارها را به شما اختصاص می دهد و هیچ انباری را رد یا تایید نمی نماید. خود انبار نیز می بایست دارای ساختار و امکاناتی باشد مثل امکانات توزیعی و یا امکانات کنترلی و کالای وارد شده به انبار یک مدل و ساده باشد. نیازی به انبار پیچیده با شرایط کنترلی خیلی دقیق نیست. اما اگر انباری مانند انبار آمازون که میلیون ها نوع کالا به آن وارد می شود داشته باشیم، انبار نیازمند به سیستم متفاوت برای کنترل و ورود و خروج می باشد. یا شرایط برای نگهداری کالاهای فاسد شدنی، کالاهای اشتعال زا و یا حجیم نیاز به انواع متفاوتی از انبار متناسب با نوع کالا می باشد. روش ورود و خروج کالا به انبار هم می تواند براساس خواسته های ما باشد. براساس اطلاعات بدست آمده از کالاها تصمیمات متفاوتی برای سیستم های انبارداری گرفته می شود.

 

3. مدیریت جابه جایی کالا( تخلیه و بارگیری)

جزء مهم ترین ارکان لجستیک می باشد چون بیشتر خسارات وارده به کالا در این مرحله یعنی تخلیه و بارگیری اتفاق می افتد. پس با توجه به این ماهیت ها دست اندرکاران لجستیک می بایست تشخیص دهند که به چه ابزاری برای جابه جایی نیاز دارند.
در واقع تاکید برخبره بودن نیروی انسانی است. زیرا اگر بهترین ابزارهای جابه جایی در اختیار باشد اما اگر شخص با تجربه در کار با این ابزارها نداشته باشیم می تواند منجر به فاجعه شود. افراد خبره در کار با این سیستم ها و ابزارها می توانند میزان هزینه ها را تا حد قابل قبولی کاهش دهند. مبحث لجستیک همیشه برای تکنولوژی های نوین کاربردی نبوده و می بایست برای سیستم های عقب افتاده (عدم پیشرفت آنچنانی) و قدیمی نیز راهکارهایی را ارایه دهد. حمل فضاپیمای شاتل نیز نمونه بارزی دیگری از مدیریت لجستیک در بحث جابه جایی کالا است.

 

4. مدیریت بسته بندی

اولین نکته در بسته بندی این است که دست اندرکاران تولید، بازرگانی و لجستیک تفاوت بین بسته بندی حمل، و بسته بندی کالا را تشخیص دهند.سیستم های لجستیکی بیشتر به دنبال بسته بندی های حمل و مدیریت هزینه های حمل می باشند که می بایست همیشه بهترین نوع بسته بندی در حمل به جای مقرون به صرفه بودن آن انتخاب گردد.روش حمل تاثیری بسزایی در انتخاب نوع بسته بندی حمل دارد. مثلا در حمل دریایی بسته بندی طوری انتخاب می گردد که کالا را در مقابل جریانات دریایی محافظت نماید. نگاه به فرایند نگه داری و انبارداری کالا در نوع انتخاب بسته بندی حائز اهمیت است. تخلیه و بارگیری یکی دیگر از موارد قابل توجه در انتخاب بسته بندی کالا می باشد. بطور کلی اشراف برکل فرایندهای لجستیک کمک می کند که بسته بندی های مناسبی را انجام دهیم. علاوه بر بسته بندی، علایم بسته بندی نیز دارای اهمیت است و باید به گونه ای طراحی شوند که در حد ممکن حاوی کلمات و جملاتی نباشند تا ایجاد برداشت های اشتباه ننمایند.

بررسی وضعیت لجستیک در ایران
ایران دارای مزیت ها و پتانسیل های زیادی در زمینه لجستیک است که از مهم ترین آنها می توان به قرار گرفتن در منطقه خاورمیانه و در مسیر پنج کریدور اصلی ترانزیت و حمل ونقل بین المللی، امکان استفاده از همه روش های حمل ونقل، دسترسی به آب های آزاد، داشتن سواحل آبی و مرزهای خشکی گسترده، برخورداری از بنادر متعدد و شبکه جاده ای گسترده اشاره کرد. کشور ما به دلیل برخورداری از این مزیت ها، توانایی تبدیل شدن به یکی از مراکز مهم تجارت در منطقه و حتی دنیا را داراست، اما متأسفانه تاکنون توسعه لجستیک در کشور به طورجدی موردتوجه قرار نگرفته است.

نگاهی به جایگاه ایران در شاخص های مرتبط با حوزه لجستیک، به خوبی بیانگر ضعف عملکردی کشور در این زمینه و عدم توسعه زیرساخت های لجستیکی است. بر اساس آخرین گزارش بانک جهانی، ایران در شاخص عملکرد لجستیک سال 2018، دارای نمره 2.85 از 5 (بهترین وضعیت) است و جایگاه 64 را در میان 160 کشور به خود اختصاص داده است.

هرچند که مقایسه این آمار با وضعیت کشور در سال 2016 نشان می دهد که طی سال های اخیر وضعیت ایران در بخش لجستیک بهبود یافته، اما در قیاس با متوسط نمره و رتبه کشور در شاخص مذکور طی سال های 2018-‌2012 که به ترتیب معادل 2.71 و 81 است، ایران در حوزه لجستیک پیشرفت چندانی نداشته و از زیرساخت های لجستیکی کارآمد برخوردار نیست.


 

 آسیب‌شناسی وضعیت لجستیک در ایران و ارائه راهکار
با وجود پتانسیل‌ها و مزیت‌های منحصربه‌فرد لجستیکی در ایران، تاکنون بنا به دلایل گوناگون، توسعه لجستیک و زیرساخت‌های آن در کشور ما مغفول مانده است. عمده‌ترین چالش‌های حوزه لجستیک کشور را می‌توان موارد زیر برشمرد.

  • عدم وجود سند جامع برای حوزه لجستیک
  • فقدان حمل‌ونقل چندوجهی در کشور
  • عدم شکل‌گیری و توسعه شرکت‌های لجستیکی طرف سوم
  • عدم مشارکت بخش خصوصی در توسعه لجستیک
  • نابسامانی و عدم هماهنگی در زنجیره‌های تأمین کالا و سازمان‌های مرتبط
  • عدم توسعه مراکز لجستیکی در ایران و تبدیل نشدن کشور به هاب تجاری در منطقه
  • عدم توسعه زیرساخت‌های فیزیکی

 

نقش حمل و نقل و لجستیک در تجارت خارجی 

 

در واقع یکی از عوامل موفقیت تجارت خارجی، وجود زنجیره ­های کارآمدی از عملیات و زیرساخت­های لجستیک و حمل ­و نقل از مبدا تا مقصد است. این زنجیره ­ها شامل مولفه­ هایی هستند که در هماهنگی با یکدیگر، جریان کالا را از نقطه مبدا به مقصد ممکن می­ سازند. یک گروه از این مولفه ­ها زیرساخت­های حمل و نقل و لجستیک اعم از شبکه­ های جاده­ ای، ریلی،‌ هوایی و دریایی و پایانه ­های اتصال دهنده آنها با یکدیگر هستند. گروه مهم دیگر هاب­های لجستیکی به عنوان مکان­هایی برای دریافت،‌ ذخیره ­سازی، ادغام و ارسال کالا و در کنار آن ارائه انواع خدمات لجستیکی پیشرفته هستند.

زیرساخت­ها با وجود خدمات حمل­ و نقل و لجستیک کامل می ­شوند که طیف وسیعی از خدمات حمل ­و نقل جاده ­ای، ریلی،‌ دریایی،‌ هوایی، فورواردری، انبارداری،‌ خدمات لجستیک طرف سوم، خدمات ارزش افزوده لجستیکی و نظایر آن را شامل می­ شوند. ارائه خدمات توسط کسب ­و کارهای مرتبط با حمل ­و نقل و لجستیک از طریق زیرساخت­های فوق،‌ به واسطه وجود قوانین و رویه ­های مناسب و کارآمد ممکن می­شود. لذا قوانین و رویه­ های ارائه خدمات حمل­ و نقل و لجستیک، انجام عملیات مرتبط در زیرساخت­ها، بیمه ­های مرتبط و غیره را نیز می ­توان به عنوان گروه سوم مولفه ­ها در نظر گرفت.

برای ایجاد زنجیره­ های کارآمد ، لازم است که کلیه مولفه ­های تشکیل­ دهنده آن بطور هماهنگ توسعه یافته و موانع موجود در آنها رفع شود. در این راستا دو مسئله اساسی باید در نظر گرفته شود.

در وهله اول برخورداری از تمامی زیرساخت­ها و خدمات پیشرفته مورد نیاز مد نظر است.

در وهله دوم یکپارچه و هماهنگ شدن زیرساخت­ها، خدمات و قوانین و رویه ­ها با یکدیگر برای کاهش هزینه­ و زمان عملیات لجستیک و زنجیره تامین و رفع گلوگاه­ های موجود مطرح می­ شود.

نگاهی به وضعیت کشورمان در حوزه لجستیک و حمل ­و نقل برای تجارت خارجی، این مسئله را آشکار می­کند که اصولاً برخی مولفه­ های مهم و حیاتی مرتبط با این موضوع در کشور تقریباً غایب هستند. پایانه ­های حمل و نقل ترکیبی برای انتقال کالا بین شبکه ­های جاده­ ای،‌ ریلی،‌ دریایی و هوایی که بتوانند دو یا بیشتر این شبکه­ ها را به یکدیگر متصل کنند تقریباً وجود ندارند. از طرف دیگر هنوز هیچ هاب لجستیکی در کشور توسعه نیافته است. هاب­های لجستیکی بسته به نوع و سطح جغرافیایی ارائه خدمات خود در انواع مختلف طبقه­ بندی می ­شوند که البته حتماً باید پایانه حمل و نقل ترکیبی را به عنوان جزوی از ساختار خود داشته باشند.
 

در این رابطه بنادر خشک،‌ مراکز لجستیکی بین ­المللی و شهر لجستیک مهمترین هاب­های لجستیکی با قابلیت ارائه خدمات در سطح بین­ المللی هستند. تلاش برای ایجاد اولین بندر خشک کشور در ایستگاه آپرین در نزدیکی تهران دهه ­هاست که به نتیجه نرسیده و علیرغم تامین برخی زیرساخت­ها موانع جدی در راه­ اندازی آن وجود دارد.
 

ایجاد سایر هاب­های لجستیکی اگر چه در برنامه پنجم توسعه مد نظر قرار گرفت اما اقدام جدی برای تحقق آن صورت نگرفت. لازمه بکارگیری پایانه ­های ترکیبی و هاب­های لجستیکی وجود خدمات حمل­ونقل چندوجهی و خدمات لجستیک طرف سوم است. ضوابط فعالیت این نوع کسب­ و کارها و ارائه خدمات مرتبط در کشور ما وجود نداشته و در نتیجه این خدمات در کشور هنوز رسماً تعریف نشده­ اند.

یکی از دلایل عمده عدم توسعه این مولفه ­ها در کشور را شاید بتوان ماهیت چندبخشی اغلب آنها دانست که در شاید حوزه وظایف و ماموریت­های یک نهاد مشخص نمی­ گنجند. در اغلب این مولفه­ ها وزارت راه ­و شهرسازی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، گمرک ج.ا.ا و سایر دستگاه­های دولتی به عنوان نهادهای دخیل در این موضوعات مطرح هستند

تفاوت و گاه تضاد در دیدگاه­های دستگاه­های دخیل می ­تواند مانع بزرگی برای توسعه مولفه­ های حمل­ و نقل و لجستیک در تجارت بین ­المللی و حتی داخلی باشد. بعنوان مثال بنادر خشک مناطقی برای انتقال مستقیم محموله ­ها از بنادر و انجام کلیه عملیات بندری از جمله گمرک هستند و یکی از موانع ایجاد بندر خشک آپرین مشکلات هماهنگی و حضور گمرک در این مرکز بوده است.

سازمان­های بین­ المللی با درک ضرورت هماهنگی بین­ نهادی، تسهیل تجارت بین ­المللی و البته تسهیل حمل و نقل را موضوعی می ­دانند که باید با همکاری کلیه بخش­های دولتی دخیل و نمایندگان بخش خصوصی اجرایی شود. در این رابطه، ایجاد نهادهای هماهنگی تحت عنوان "ارگان­های ملی تسهیل تجارت"، "بدنه ­های ملی تسهیل تجارت" و "کمیته ملی تسهیل تجارت و حمل­ونقل" توسط سازمان­هایی چون UN/CEFACT، UNCTAD و UNESCAP مورد تاکید قرار گرفته است. این نهادها به عنوان محلی برای بحث، تبادل آرا، رفع تضادهای دیدگاه و اجماع در مورد موضوعات تسهیل تجارت و حمل­ و نقل بین ­الملل عمل می ­کنند. در کشور ما نیز ایجاد نهادی تحت عنوان کمیته ملی تسهیل و تجارت بین ­الملل شاید بتواند بستر مناسبی را برای هماهنگی بین دستگاه­های دولتی و بین دولت و بخش خصوصی در این زمینه فراهم کند.

 


نظرات کاربران
ارسال نظر