پنج نیروی رقابتی پورتر و نقش دولت بر آن در ایران
  1400/06/17 

پنج نیروی رقابتی پورتر و نقش دولت بر آن در ایران

در دنیای رقابتی و پر چالش و پیچیده امروز با توجه به تغییرت سریع تکنولوژی و عدم قطعیت محیطی،تمامی سازمان ها برای ایجاد مزیت رقابتی و شایستگی های متمایز جهت ارایه محصولات و خدمات،نیاز به مدیران عالی و رهبران خبره دارند که با مهارت های برنامه ریزی و مدیریت استراتژیک ، آشنا بوده و بتوانند سازمان را جهت نیل به اهداف سازمانی هدایت کنند .برای این منظور بکارگیری و استفاده از مدل های رقابتی که با شرایظ و ویژگی های مرتبط با هر کشور به ویژه با مد نظر قرار دادن میزان توسعه یافتگی آن کشور ، سازگاری داشته باشد، بسیار حایز اهمیت است . کشورهای پیشرفته صنعنی بدون دخالت دولت در حال رقابت هستند در حالی که در کشورهای در حال توسعه برای اقتصاد برنامه ریزی صورت می گیرد .

بنابراین به نظر میرسد برنامه ریزی استراتژیک برای سازمان های اقتصادی کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته به علت نقش متفاوت دولت ، دارای تفاوت هایی خواهد بود . برنامه ریزی استراتژیک داریا مدل های بسیاری است که مدل پنج نیروی رقابتی پورتر یکی از آن هاست . که در این مقاله به آن میپردازیم

پنج نیروی رقابتی پورتر چیست؟

امروزه رقابت در همه صنایع شدت گرفته است و هر شرکتی برای ورود و موفقیت در بازار نیازمند یک تحلیل صحیح از بازار و رقبا است. برای تحلیل وضعیت بازار و رقابت ابزارهای مختلفی از تحلیل swot وجود دارد و از جمله روش های مناسب برای ارزیابی رقابت در بازار استفاده از تئوری نیروهای ۵ گانه پورتر است.

این پنج نیرو عبارتند از :

  • قدرت چانه‌زنی خریداران

 اگر قدرت چانه زنی و توان خریداران در یک صنعت پایین باشد، این صنعت برای ورود یک تامین کننده جدید جذاب تر است زیرا تامین کننده نسبت به مشتری دست بالاتر را در اختیار دارد:

 

  • تعداد خریدارانمشخص است که حجم بالای خریداران قدرت آنها را کم می کند زیرا اگر خریداری محصول را نخرد مشتریان دیگری برای این محصول پیدا خواهند شد.
  • حیاتی بودن محصولاگر کالا برای خریدار از اهمیت بالایی برخوردار باشد قدرت چانه زنی مشتری کم می شود.
  • هزینه های تعویضاگر هزینه تعویض یک کالا برای مشتری بالا باشد مشتری نمی تواند به راحتی کالا خود را عوض کند و در نتیجه قدرت چانه زنی کمتری به دست می آورد.
  • آشنایی با محصول و روش تولید آناگر خریدار اطلاعات کاملی نسبت به محصول داشته باشد قدرت چانه زنی زیادی در مورد قیمت و ویژگی های جانبی محصول به دست می آورد.

 

  • قدرت چانه زنی تامین­‌کنندگان

در صورتی که تامین کنندگان محصول توانایی زیادی در عرصه چانه زنی داشته باشند ورود به این بازار برای تامین کنندگان جذاب تر است. بررسی قدرت چانه زنی عرضه کنندگان با این فاکتورها قابل بررسی است:

  • تعداد عرضه کنندگاناگر تعداد عرضه کنندگان زیاد باشد مشتری ها می توانند در انتخاب کالای مورد نظر خود با دست بازتر عمل کند و در نتیجه قدرت یک تامین کننده کم می شود.
  • میزان تمایز بین محصولاتاگر عرضه کننده در محصولات خود متمایز باشد (محصولات متنوع باشند) قدرت او بالا می رود.
  • هزینه ثابت بالااگر هزینه های ثابت (مستقل از تعداد تولید) برای یک تامین کننده بالا باشد او مجبور به تولید بالا است و در نتیجه قدرت چانه زنی خود را از دست می دهد.

 

  • کالاهای جایگزین

کالای جایگزین کالایی است که تا حدود زیادی با کالای مورد عرضه شما از نظر کیفیت و ویژگی های اساسی شباهت دارد و مشتری در صورت یافتن برتری در یک کدام می تواند یکی از این دو کالا را به جای یکدیگر انتخاب کند. به طور مثال نوشابه و دلستر به جای هم می توانند انتخاب شوند. وجود محصول جایگزین می تواند باعث کاهش تقاضا و همچنین کاهش قیمت شود و در نتیجه سودآوری یک صنعت را کاهش دهد.

قدرت کالای جایگزین را می توان بر اساس هزینه (برتری در قیمت و کل هزینه مالکیت) و همچنین بر اساس عملکرد (برتری ها در ویژگی و کیفیت) بررسی کرد.

 

  • تهدید ورود رقبای جدید

زمانی که بازار برای وارد شدن شرکت های جدید باز باشد هر روز به تعداد رقبا و ابزارهای آنها اضافه می شود و در نتیجه هزینه رقابت بالا رفته و سود هر شرکت کم می شود. اگر یک بازار در معرض ورود تعداد زیادی رقیب جدید باشد نمی توان در آن به مدت زیادی یکه تازی کرد. اما اگر یک بازار برای ورود رقبا دشوار باشد می توان با کیفیت خوبی در آن به صورت انحصاری حضور داشت. عوامل زیر بر تسهیل یا سخت شدن ورود رقبای جدید تاثیر گذار است:

  • سرمایه اولیه زیادبه طور مثال سرمایه اولیه لازم برای صنایعی چون پتروشیمی و فولاد زیاد است و هر رقیبی نمی تواند به بازار وارد شود از این رو تهدید ورود رقبای جدید کمتر است اما در صنایعی چون سایت های خبری و … ورود نیازمند هزینه بالایی نیست.
  • کانال عرضهاگر دستیابی به کانال های فروش و عرضه محصول برای تولید کننده راحت باشد (محصولات غذایی) کار برای ورود راحت تر است اما محصولاتی چون کالاهای دارویی برای ورود کار را سخت می کنند.
  • پیچیدگی فناوریاگر فناوری لازم برای تولید یک محصول پیچیده و پیشرفته باشد ورود برای تازه وارد ها سخت تر می شود.

تفاوت در محصولاتتفاوت زیاد در ویژگی های یک محصول کار را برای ورود تازه وارد سخت می کند مثلا ورود به عرصه موبایل کاری راحت نیست اما برای ورود به صنعت آب معدنی کار دشواری وجود ندارد.

  • زمان یادگیری با تجربهدر صورتی که برای ورود به یک صنعت نیاز به زمان زیادی باشد  و یادگیری مستلزم هزینه و زمان زیادی باشد می توان گفت تازه وارد ها به این صنعت وارد نخواهند شد زیرا زمان و هزینه زیاد مانع انها می شود.
  • دولت : قوانین دولتی در خصوص تاسیس یک شرکت در این حوزه، سهولت در دریافت امتیاز، دادن وام یا تسهیلات برای فعالان جدید در یک عرصه و یا قوانین انحصاری برای یک محصول وضعیت ورود شرکت های تازه وارد را تحت تاثیر قرار می دهد.

 

  • قدرت رقابتی رقبای موجود

این نیرو عموما قوی ترین نیروی مدل پورتر است و باید مورد توجه بیشتری قرار بگیرد. در صورت شدت بالای رقابت بین رقبا می توان گفت ورود به این عرضه چندان جذاب نیست. شدت رقابت بین رقبا متاثر از این عوامل است:

  • هزینه ثابتهزینه ثابت بالا باعث شدت در رقابت می شود.
  • هزینه تبدیلهزینه تبدیل و تغییر مسیر از یک کالا به کالای دیگر می تواند باعث سختی رقابت شود.
  • مشابهت رقباهرچه رقبا از نظر امکانات و سرمایه ها (دارایی مالی، نیروی انسانی و …) و نوع محصول به هم شباهت داشته باشند می توان گفت رقابت شدید تری وجود دارد.
  • موانع خروجاگر خروج از یک صنعت راحت نباشد (هزینه تبدیل بالا، سرمایه ثابت بالا، قیمت اسقاط کم، محدودیت های دولتی و …)  رقابت شدیدتری به وجود می آید.

  • نیروی ششم: دولت!

کشورهای پیشرفته صنعتی بدون دخالت دولت و تدوین محدودیت های تعرفه ای در بازار اقتصاد جهانی آزادانه در حال رقابت هستند در حال که در کشورهای در حال توسعه مانند ایران برای اقتصاد، برنامه ریزی صورت میگیرد. در این کشورها سعی می شود با مطالعه مسیر پیشرفتی که کشورهای توسعه یافته طی کرده اند ، سریع تر به اهداف استراتژیک دسترسی پیدا کرد . همچنین در این کشورها به علت بزرگ بودن اندازه علت ، وظیفه برنامه ریزی اقتصادی عمدتا بر عهده ی دولت است، به عبارتی این دولت است که اقتصاد بازرا را کنترل میکند .

با توجه به استدلال پورتر، نقش غیر مستقیم دولت بر رقابت صنایع امر بدیهی است  زیرا پورتر نقش دولت را در فضای یک کشور توسعه یافته در نظر میگیرد که تنها از طریق اعمال سیاست ها و مقررات بر پنج عامل تاثیر گذار است. اما علاوه بر این نقش، در بسیاری از کشورهای در حال توسعه دولت نقش رقابتی نیز دارد .همچنین به دلیل وجود عوامل ساختاری و نهادی موجود در کشورهای در حال توسعه عدم وجود بازارهای رقابتی با عملکرد مناسب و خوب و نقش بزرگتر دولت در شکل گیری سرمایه و اعمال یکسری محدودیت ها در تبادلات خارجی ، شرایطی ایجاد می شود که برنامه ریزی استراتژیک را در کشورهای در حال توسعه از کشورهای توسعه یافته متمایز میکند .

برخی صاحب نظران دولت را به عنوان نیروی ششم در مدل پورتر می دانند. دولت در زمینه خرید کالا تاثیر گذار است؛ خود دولت در مورد بسیاری از کالاها به عنوان یک خریدار عمده عمل می کند، در مورد تولید نیز برخی دولت ها و شرکت های تابعشان می توانند کالاهای زیادی را تولید کنند. قوانین دولتی در مورد کالاهای جایگزین نیز مهم است. دولت می تواند با تنظیم قوانین صادرات و واردات  و یا تعرفه های مالیاتی و حمایت های مالیاتی و وام، یک کالا را در عرصه رقابت حمایت کند.

همچنین قوانین دولتی در مورد ورود تازه واردها نیز تاثیر دارد. اگر دولت تصمیم به حمایت از تولید یک کالا بگیرد می تواند با دادن وام، تسهیلات،معافیت مالیاتی  و آسان کردن فرآیند ثبت شرکت و اخذ مجوز، ورود تازه وارد ها را رونق دهد.

از این رو برخی صاحب نظران به درستی معتقدند دولت ششمین رکن در مدل پورتر است. با توجه به ساختار دولت محور در اقتصاد و صنعت ایران می توان گفت دولت از جمله مهمترین رکن های تئوری پورتر در ایران است.

نجوه تاثیر گذاری های دولت

به نعبیر پورتر دخالت دولت در اقتصاد نه خوب است و نه بد. بررسی روند شواهد تاریخی متعددی را نیز می توان یافت که دولت ها تاثیر خوب یا بد در روند رشد اقتصادی کشورها داشته اند. کشورهای توسعه یافته نیز در مسیر توسعه نیازمند حمایت های دولت از اقتصاد هستند اما تنها نقش رهبری و حمایت دولت می تواند مسیر توسعه را هموار سازد و دخالت های بی مورد دولت می تواند مانعی بر سر راه این توسعه یافتگی باشد .

سیاست های دولت های ملی در زمینه های مختلف مانند قوانین تجاری،مالی،ارزی،بانکی، سرمایه گذاری خارجی، بیمه،کارو غیره دارای تاثیر قابل ملاحظه ای بر عملکرد کشورها در اقتصاد جهاتی است. بنابراین دولت های ملی در کشورهای جهان سوم نیز، نقش تعیین کننده ای در بهره برداری از فرصت های جهانی شدن و تنظیم پیامدهای آن دارند.

از سوی دیگر دخالت های مستقیم و ناکارامد دولت در رقابت داخل یک صنعت می تواند سبب پیدایش رانت و در نتیجه منجر به تعدد تصمیمات و سیاست ها شود . ار آنجا که گروهای دارای انگیزه اقتصادی متفات با منافع متضاد برای کسب رانت به رقابت می پردازند ،تناقض اهداف آن ها موجب بی ثباتی در قوانین و قراردادها، تعدد و تغییر قوانین و در نتیجه افزایش هزینه های اجتماعی شود.

این امر در مواردی حتی می تواند امنیت اقتصادی را دچار اختلال کرده و بی ثباتی اقتصادی را به همراه آورد که از موانع عمده ی توسعه به شمار می آید زیرا بی ثباتی اقتصادی فرار سرمایه را دنبال دارد .

پورتر نیز معتقد است اکثر سیاست گذاری های دولت که تلاش بر بهبود صنعت داشته است با شکست مواجه شده زیرا در برخی موارد اعطای سوپسید و به وجود آمدن لابی های مختلف فشارهای زیادی را در صحنه رقابت اعمال کرده که اثر مخرب داشته است . دولت هایی که نتوانسته اند برای حفظ مزیت رقابتی استراتژی های مناسبی را اتخاذ کرده و از آن حمایت کنند با شکست در سیاست گذاری های خود مواجه شده اند .


نظرات کاربران
ارسال نظر